NẤM ĐỐI KHÁNG VÀ NẤM GÂY BỆNH

CUỘC CHIẾN SINH HỌC ÂM THẦM TRONG VÙNG RỄ CÂY TRỒNG

Trong đất, có hàng triệu vi sinh vật cùng tồn tại, phát triển và cạnh tranh không gian sống. Có những loài nấm gây hại làm tổn thương rễ, gây thối gốc, vàng lá, chết cây; nhưng cũng có những loài nấm có khả năng cạnh tranh, hạn chế hoặc làm suy giảm sự phát triển của nấm gây bệnh.

Nấm gây bệnh hoạt động như thế nào?

Nấm gây bệnh tồn tại trong đất, tàn dư thực vật, nguồn nước hoặc các vùng có điều kiện thuận lợi. Khi gặp cây ký chủ thích hợp và môi trường phù hợp, chúng có thể phát triển, xâm nhiễm và gây tổn thương các mô thực vật.

Một số nhóm nấm và tác nhân gây bệnh thường gặp ở vùng rễ:

  • Phytophthora: gây bệnh thối rễ, thối thân, xì mủ ở nhiều loại cây trồng.
  • Fusarium: gây héo, vàng lá, tổn thương rễ hoặc mạch dẫn ở một số cây.
  • Rhizoctonia: gây thối rễ, lở cổ rễ và tổn thương mô cây.
  • Pythium: thường gây thối rễ non, đặc biệt trong điều kiện ẩm ướt, thoát nước kém.

Khi nấm gây bệnh phát triển mạnh, bộ rễ có thể bị tổn thương, làm giảm khả năng hấp thu nước và dinh dưỡng. Cây bắt đầu biểu hiện:

  • Rễ tơ suy giảm, chuyển màu nâu hoặc đen.
  • Rễ bị mềm, hoại tử hoặc thối.
  • Lá vàng, cây chậm phát triển.
  • Cây héo dù đất vẫn còn độ ẩm.
  • Trường hợp nặng, cây suy kiệt và chết dần.

Điều đáng chú ý là nấm gây bệnh không phải lúc nào cũng tấn công ngay khi xuất hiện. Mức độ bệnh còn phụ thuộc vào mật độ mầm bệnh, sức khỏe cây, điều kiện đất, độ ẩm, nhiệt độ và khả năng chống chịu của cây.

Nấm đối kháng là gì?

Nấm đối kháng là những loại nấm có khả năng làm hạn chế sự phát triển hoặc hoạt động của một số vi sinh vật khác thông qua các cơ chế sinh học như:

  • Cạnh tranh không gian: chiếm vị trí sinh sống, khiến nấm gây bệnh khó tiếp cận vùng rễ.
  • Cạnh tranh dinh dưỡng: sử dụng nguồn thức ăn và dưỡng chất trước, làm giảm nguồn tài nguyên của đối thủ.
  • Tiết chất ức chế: tạo ra một số hợp chất có thể hạn chế sự phát triển của nấm gây bệnh.
  • Ký sinh trực tiếp: một số loài có thể bám, xâm nhập hoặc tác động lên cấu trúc của nấm gây bệnh.
  • Kích hoạt khả năng phòng vệ của cây: giúp cây tăng cường một số phản ứng bảo vệ trước tác nhân gây bệnh.

Một nhóm nấm đối kháng được ứng dụng phổ biến trong nông nghiệp là Trichoderma. Một số chủng Trichoderma có khả năng phát triển trong vùng rễ, cạnh tranh với nấm gây bệnh và hỗ trợ duy trì môi trường đất thuận lợi hơn cho cây trồng.

Tuy nhiên, không phải mọi chủng Trichoderma đều có tác dụng giống nhau đối với mọi loại nấm gây bệnh. Hiệu quả còn phụ thuộc vào chủng nấm, điều kiện môi trường, cây trồng và cách sử dụng.

Nấm đối kháng và nấm gây bệnh cạnh tranh với nhau như thế nào?

Đây không đơn thuần là cuộc chiến tiêu diệt lẫn nhau, mà là cuộc cạnh tranh sinh tồn trong cùng một hệ sinh thái.

-Cơ chế 1 – Cạnh tranh không gian

Nấm đối kháng phát triển nhanh, chiếm các vị trí trên vùng rễ và trong môi trường đất.

Khi các vị trí thuận lợi đã được chiếm giữ, nấm gây bệnh sẽ khó tìm được nơi thích hợp để bám, phát triển và xâm nhiễm.

Chiếm chỗ trước – giảm cơ hội cho đối thủ.

-Cơ chế 2 – Cạnh tranh dinh dưỡng

Trong đất, nguồn carbon, chất hữu cơ, khoáng chất và các nguồn dinh dưỡng khác không phải lúc nào cũng dư thừa.

Nấm đối kháng phát triển và sử dụng nguồn tài nguyên này, khiến nấm gây bệnh phải cạnh tranh gay gắt hơn để tồn tại.

Nguồn thức ăn bị giới hạn – khả năng phát triển của đối thủ có thể suy giảm.

-Cơ chế 3 – Tiết chất ức chế

Một số chủng nấm đối kháng có khả năng tạo ra các chất chuyển hóa hoặc enzyme tác động lên nấm gây bệnh.

Những chất này có thể làm hạn chế sự phát triển của sợi nấm, ảnh hưởng đến cấu trúc tế bào hoặc giảm khả năng phát triển của đối thủ.

Không chỉ cạnh tranh, mà còn có thể trực tiếp kìm hãm đối thủ.

-Cơ chế 4 – Ký sinh trực tiếp lên nấm gây bệnh

Một số nấm đối kháng có thể nhận biết sợi nấm đối thủ, tiếp xúc, quấn quanh hoặc tạo điều kiện để các enzyme phân giải cấu trúc của nấm gây bệnh.

Quá trình này được gọi là ký sinh nấm trên nấm (mycoparasitism).

Đây là cơ chế đặc biệt quan trọng ở một số chủng Trichoderma, góp phần làm suy giảm hoặc phá hủy sợi nấm gây bệnh.

Cân bằng sinh học trong đất là gì?

Trong một vùng đất khỏe, không phải cứ có nấm gây bệnh là cây sẽ mắc bệnh. Đất là một hệ sinh thái gồm rất nhiều nhóm vi sinh vật cùng tồn tại.

Khi hệ vi sinh vật có lợi hoạt động tốt, chúng có thể góp phần:

  • Hạn chế sự bùng phát quá mức của một số nhóm vi sinh vật gây bệnh.
  • Cạnh tranh không gian và nguồn dinh dưỡng.
  • Hỗ trợ quá trình phân giải chất hữu cơ.
  • Tạo môi trường thuận lợi hơn cho bộ rễ.
  • Góp phần duy trì sự ổn định của hệ sinh thái đất.

Ngược lại, khi đất bị mất cân bằng do ngập úng kéo dài, thiếu oxy, tích tụ chất hữu cơ chưa phân hủy, điều kiện pH không phù hợp hoặc bộ rễ suy yếu, một số tác nhân gây bệnh có thể có lợi thế phát triển.

Khi nào nấm đối kháng phát huy hiệu quả tốt?

Nấm đối kháng thường có cơ hội phát huy hiệu quả tốt hơn khi:

Điều kiện

Ý nghĩa

Đất có độ ẩm phù hợp

Hỗ trợ nấm có lợi phát triển

Đất thông thoáng

Giúp rễ và vi sinh vật hoạt động thuận lợi

Có nguồn hữu cơ phù hợp

Tạo nguồn dinh dưỡng cho hệ vi sinh

Bộ rễ còn khả năng phục hồi

Giúp cây tiếp tục phát triển rễ mới

Sử dụng đúng chủng, đúng cách

Tăng cơ hội nấm có lợi thích nghi với môi trường

Ngược lại, nếu đất bị ngập úng, thiếu oxy, nhiệt độ quá bất lợi hoặc tồn dư hóa chất không tương thích, nấm có lợi có thể khó phát triển và duy trì mật độ trong đất.

Mối liên hệ giữa nấm đối kháng – nấm gây bệnh – bộ rễ

 Bộ rễ là "Trung tâm điều phối": Rễ tiết ra đường và axit amin (dịch tiết rễ) để nuôi hệ vi sinh, nhưng vô tình cũng là tín hiệu đánh thức bào tử nấm gây bệnh.

 Bộ rễ ↔ Nấm đối kháng (Cộng sinh đôi bên cùng có lợi): Rễ cung cấp thức ăn và chỗ bám; ngược lại, nấm đối kháng (Trichoderma...) tiết hormone kích rễ ra nhiều lông hút và kích hoạt hệ miễn dịch toàn thân (ISR) giúp rễ dày vách tế bào, chống chịu bệnh tốt hơn.

Nấm đối kháng ↔ Nấm gây bệnh (Đối đầu trực tiếp): Nấm đối kháng chặn đứng nấm hại (Phytophthora, Fusarium...) bằng cách chiếm trước chỗ bám/thức ăn, tiết kháng sinh ức chế và quấn chặt tiết enzyme làm tan rã sợi nấm bệnh.

 Bộ rễ ↔ Nấm gây bệnh (Tấn công – Phòng thủ): Nếu thiếu nấm đối kháng bảo vệ (do đất úng, chua, lạm dụng hóa chất), nấm gây bệnh sẽ theo dịch tiết rễ xâm nhập, phá hủy mô rễ gây thối rễ, vàng lá và chết cây.

Kết luận:

Trong đất, nấm đối kháng và nấm gây bệnh luôn tồn tại trong một mối quan hệ cạnh tranh phức tạp. Nấm gây bệnh tìm điều kiện thuận lợi để phát triển và xâm nhiễm, trong khi nấm đối kháng có thể cạnh tranh dinh dưỡng, chiếm chỗ, tiết chất ức chế hoặc ký sinh trực tiếp lên đối thủ.Quản lý bệnh trong đất không chỉ là tiêu diệt mầm bệnh, mà còn là tạo điều kiện để hệ vi sinh vật có lợi phát triển, duy trì sự cân bằng sinh học và bảo vệ bộ rễ. Bởi một nền đất khỏe không phải là đất không có vi sinh vật gây hại, mà là đất có hệ sinh thái ổn định, nơi cây trồng có đủ điều kiện để sinh trưởng và chống chịu tốt hơn.

Cảm ơn bà con đã quan tâm và theo dõi bài viết. Hy vọng bài viết này sẽ đem lại cho bà con những kiến thức bổ ích trong quá trình canh tác nông nghiệp. Nếu muốn tham khảo thêm nhiều thông tin hữu ích khác, xin kính mời quý bà con truy cập vào trang web Thiên Hà WTO của chúng tôi mỗi ngày nhé !  

Nguồn : Thiên Hà WTO Tổng Hợp.!

Người viết bài: Thị Nho

 

 

Giỏ hàng Hotline Facebook Messenger Zalo Zalo